حكمرانان منطقه‌اى و يا واليان مستقل و نيمه‌مستقل تقسيم شد . اين تجزيهء اجتناب‌ناپذير حدوداً تا اواخر قرن پنجم هجرى به‌طول انجاميد و خاندان‌هاى نامبردارى ادارهء سرزمين‌هاى اسلامى را به‌دست گرفتند ؛ خاندان‌هايى چون طاهريان ( 259 - 205 ق ) در خراسان ، سامانيان ( 395 - 204 ق ) در خراسان و ماوراءالنهر ، صفاريان ( 900 - 253 ق ) در سيستان ، خوارزمشاهيان ( 385 - 305 ق ) در خوارزم ، آل‌مسافر ( 483 - 304 ق ) در شمال‌غرب ايران ، آل‌بويه ( 454 - 320 ق ) در ايران و عراق ، آل‌زيار ( 483 - 315 ق ) در طبرستان و گرگان ، آل‌كاكويه ( 443 - 398 ق ) در نواحى مركزى و غربى ايران ، طولونيان ( 292 - 254 ق ) در مصر و شام ، آل‌اخشيد ( 358 - 323 ق ) در مصر و شام ، فاطميان در مغرب ( 358 - 297 ق ) و در مصر ( 576 - 362 ق ) ، حمدانيان ( 293 و 394 ق ) در جزيره « 1 » و شام ، آل‌رستم ( 296 - 160 ق ) در آفريقاى شمالى بخش الجزاير غربى ، بنىاغلب ( 296 - 184 ق ) در افريقيه ، الجزاير و سيسيل و همچنين امويان ( 422 - 138 ق ) در اندلس . « 2 » در اين ميان ، تنها محدوده بغداد در دست خليفه عباسى باقى ماند ، هرچند تا مدت‌ها - دست كم تا زمان حمله مغول - دربار خلافت اسلامى توانست سيادت معنوى خود را در سرزمين‌هاى تحت سلطه حفظ نمايد و حكمرانان محلى و يا واليان وابسته به دربار خلافت با خواندن نام خليفه در خطبه و يا ضرب سكه به نام وى بخشى از مشروعيت سياسى و دينى خلافت را به خود منتقل كرده ، حاكميت خود را در سرزمين‌هاى اسلامى حفظ كردند . بدين ترتيب امپراتورى تجزيه‌شدهء اسلامى به ظاهر وحدت سياسى خود را از دست داد ، اما وحدت دينى و مذهبى آن همچنان حلقه پيوند سرزمين‌هاى دور و نزديك اسلامى بود . چنان كه از سفرنامه‌هاى سيّاحان قرون پنجم و ششم هجرى بر مىآيد ، هيچ مشكلى براى تردد و گذر از سرزمين‌هاى اسلامى وجود نداشت . « 3 » هفت . آشفتگى جهان اسلام در پى بىتدبيرى واپسين خلفاى اسلامى عصر عباسى ، اوضاع اجتماعى ، فرهنگى و اقتصادى

--> ( 1 ) . اعرابْ بلاد بين‌النهرين عليا را جزيره مىناميدند ؛ زيرا آب‌هاى دجله و فرات جلگه‌هاى آنجا را در برمىگرفت . ( لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمين‌هاى خلافت شرقى ، ترجمه محمود عرفان ، ص 93 . ) ( 2 ) . براى اطلاع بيشتر بنگريد به : ادموند كليفورد بوسورث ، سلسله‌هاى اسلامى ، ترجمه فريدون بدره‌اى ؛ شاكر مصطفى ، موسوعة دول العالم الاسلامى و رجالها ، ج 1 ، ص 452 - 427 . ( 3 ) . براى نمونه بنگريد به گزارش سفر سياحان مسلمان در سفرنامه‌هاى ابن‌فضلان ، ناصر خسرو ، ابن جبير ، ابن بطوطه و ديگران .